Hormonen: wat zijn het en wat doen ze?

Wat zijn hormonen?

Hormonen zijn natuurlijke stoffen die je lichaam zelf aanmaakt, ze regelen van alles in je lichaam. Zo zijn ze betrokken bij groei, je spijsvertering en bij het regelen van je slaapritme en je bloeddruk. Bij vrijwel alles wat er in je lichaam gebeurt spelen hormonen een rol. Veel hormonen worden in de hypofyse gemaakt. Dat is een kleine klier in je hersenen. Maar ook op andere plekken, zoals bijvoorbeeld in je schildklier en in je nieren, worden hormonen aangemaakt.

Hoe werken hormonen?

Hormonen werken als signaalstoffen. Ze worden door cellen in je lichaam gemaakt en worden via je bloed naar verschillende plekken vervoerd. Op de plek van bestemming geven de hormonen bepaalde signalen af. De ontvangers van de signalen worden receptoren genoemd. Deze receptoren zijn de ontvangers, vergelijkbaar met sleutels die alleen passen op bijpassende sloten. Wanneer het hormoon (de boodschapper) aan de receptor (de ontvanger) bindt, wordt deze geactiveerd. Dit leidt tot reacties in je lichaam. Welke reactie dat is hangt af van het hormoon en de plek in je lichaam waar het hormoon werkzaam is.

Soorten hormonen

In je lichaam zijn talloze hormonen actief, elk met een unieke functie. Hormonen kunnen bijvoorbeeld een rol spelen in:

• Spijsvertering en energiehuishouding
• Slaap- en waakritme
• Bloeddruk
• Alertheid en stress
• Libido
• Vruchtbaarheid

Spijsvertering en energiehuishouding

Om de vertering en opname van alles wat je eet en drinkt in goede banen te leiden zijn hormonen nodig. Ze spelen een rol in het op de juiste manier afbreken en verteren van voedsel. Zo kan je lichaam bijvoorbeeld suikers opnemen. Suiker komt in je bloed terecht. De hoeveelheid suiker in je bloed moet binnen bepaalde grenzen blijven, te veel of te weinig suiker in je bloed is namelijk niet goed. De hormonen insuline en glucagon helpen bij het regelen hiervan.

Slaap- en waakritme

Wanneer je behoefte hebt aan slaap wordt ook geregeld door hormonen. Je hebt misschien wel eens gehoord van melatonine, dit hormoon wordt ook wel het ‘slaaphormoon’ genoemd. Als het donker is, gaat je lichaam meer melatonine aanmaken. 

Bloeddruk

Het regelen van de bloeddruk in je lichaam is een ingewikkeld proces. Er zijn dan ook diverse hormonen bij betrokken. Bekende hormonen die invloed hebben op je bloeddruk zijn bijvoorbeeld:

• Renine
• Angiotensine
• Aldosteron
• Antidiuretisch hormoon (ADH)

Lees ook onze pagina over een lage bloeddruk en een hoge bloeddruk.

Alertheid en stress

Hormonen spelen ook een rol in alertheid en stress. Zo heb je misschien wel eens gehoord van adrenaline. Dit hormoon verhoogt je hartslag en versnelt je ademhaling bij stressvolle situaties.

Ook het hormoon cortisol is betrokken bij stressreacties, het wordt daarom ook wel het ‘stresshormoon’ genoemd.

Vruchtbaarheid

Hormonen spelen een belangrijke rol bij de vruchtbaarheid van zowel mannen als vrouwen. Ze zijn bijvoorbeeld belangrijk voor het goed ontwikkelen van je geslachtsorganen. Bij vrouwen regelen ze ook de menstruatiecyclus. Veel anticonceptiemiddelen werken hierdoor ook op basis van hormonen. Ook verandert de hormoonhuishouding als een vrouw zwanger is of in de overgang is. Wil je meer weten over de overgang? Lees dan deze pagina De overgang, alles wat er erover wilt weten.

Verschillende soorten hormonen voor mannen en vrouwen

Mannen en vrouwen zitten lichamelijk anders in elkaar, de hoeveelheid en verhoudingen van sommige hormonen zijn hierdoor ook anders. Oestrogeen staat bijvoorbeeld bekend als een typisch vrouwelijk hormoon, al hebben mannen ook wel wat oestrogeen in hun lichaam. Andersom geldt dit voor testosteron, dit wordt gezien als een typisch mannelijk hormoon, maar ook vrouwen maken testosteron aan, alleen in kleinere hoeveelheden.

Mannelijke hormonen

Testosteron is een mannelijk geslachtshormoon dat nodig is voor verschillende lichaamsfuncties, zoals de aanmaak van sperma en het bevorderen van mannelijke kenmerken zoals lichaamsbeharing, een lage stem en spiermassa. Vrouwen produceren dus ook testosteron, maar dan in de eierstokken, waar het onder andere de groei van spieren stimuleert.

Vrouwelijke hormonen

Bekende vrouwelijke hormonen zijn oestrogeen en progestageen (progesteron). Oestrogenen zijn hormonen die door je eierstokken worden geproduceerd en spelen een belangrijke rol bij je lichamelijke ontwikkeling tijdens je puberteit. Ze bevorderen de groei van je baarmoeder en borsten. Ook spelen ze een rol bij je menstruatiecyclus, zwangerschappen en je overgang.

Menstruatiecyclus

Bij vrouwen verandert de hoeveelheid vrouwelijke hormonen zoals oestrogeen en progestageen gedurende de maand(1). Tijdens je menstruatiecyclus stimuleren oestrogenen de groei van je baarmoederslijmvlies. Als er geen bevruchting plaatsvindt, word je ongesteld. Het opgebouwde baarmoederslijmvlies wordt dan afgebroken en gaat samen met bloed via je vagina naar buiten.

Voor je menstruatiecyclus zijn ook LH (luteïniserend hormoon) en FSH (follikelstimulerend hormoon) belangrijk. Deze hormonen regelen namelijk onder andere de afgifte progesteron en oestrogeen.

Lees ook: Menstruatie: dit is goed om te weten!

Anticonceptie

Omdat de vruchtbare periode geregeld wordt door hormonen kunnen middelen met hormonen gebruikt worden om de kans op een zwangerschap te verkleinen. Voorbeelden hiervan zijn het hormoonspiraaltje en de pil. Lees meer over zulke voorbehoedsmiddelen en veilig vrijen.

Zwangerschap en ovulatie

Het HCG-hormoon wordt ook wel het ‘zwangerschapshormoon’ genoemd. Wanneer een eicel bij een vrouw bevrucht is zal de hoeveelheid HCG in het lichaam stijgen. Hieraan zie je of je zwanger bent. Veel zwangerschapstesten werken op basis van dit principe, ze meten de hoeveelheid HCG in je urine. Dit kan bijvoorbeeld met de Kruidvat zwangerschapstest**.

Wist je dat je ook je ovulatie (eisprong) kunt proberen te voorspellen door bepaalde hormonen te meten? Dat kan bijvoorbeeld met de Kruidvat ovulatietest**. Zo bepaal je op welke dagen je de grootste kans hebt om zwanger te worden.

Overgang

Bij de overgang produceren de eierstokken weinig tot geen eicellen meer. Hierdoor verandert de hormoonhuishouding in je lichaam. Je maakt dan minder oestrogeen aan. De overgang komt voor iedere vrouw op een ander moment, vaak ergens tussen de leeftijd van 45 tot 60 jaar.

Hormonen uit balans

Doordat hormonen allerlei processen in je lichaam in goede banen leiden, is het belangrijk dat de hormonen in balans zijn. Als je veel of juist weinig van een bepaald hormoon aanmaakt kan je daar iets van merken, sommige functies in je lichaam verlopen dan anders dan normaal. Je zou dan kunnen zeggen dat je hormonen een beetje uit balans zijn. Zo klaagt menig vrouw over ongemakken tijdens de menstruatie en overgang. Mannen klagen op hun beurt weer over kaalheid, of je kaal wordt en wanneer is onder andere afhankelijk van je genen. In sommige families komt het meer voor dan in andere. Een te veel aan mannelijke hormonen kan ook tot kaalheid leiden, bijvoorbeeld bij bodybuilders die anabole steroïden (kunstmatige varianten van testosteron) gebruiken(1).

Na het lezen van deze pagina weet je veel meer over de ingewikkelde wereld van hormonen. Vermoed je dat je hormoonhuishouding niet in balans is? Neem contact op met je huisarts.

**Dit is een medisch hulpmiddel. Lees voor gebruik de gebruiksaanwijzing.

Dit artikel is voor het laatste bijgewerkt op 31 mei 2024